Wat is academische vrijheid? Zeven veelgestelde vragen beantwoord

Academische vrijheid houdt in dat onderzoekers en docenten in het hoger onderwijs vrij zijn om:

• Zelf hun onderwerpen te kiezen en hun onderzoek uit te voeren volgens methoden die zij zelf kiezen
• Naar eigen inzicht onderwijs kunnen vormgeven
• Hun bevindingen openbaar kunnen maken, ook in het publieke debat

Dat doen zij binnen de professionele normen van de wetenschap: eerlijk werken, zorgvuldig omgaan met feiten, bereid zijn hun werk door anderen te laten controleren en bespreken.

Het gaat dus niet om “zeggen wat je wil”, maar om ruimte om kennis te ontwikkelen en te delen zonder druk van buitenaf die hun werk beïnvloedt – bijvoorbeeld van politici, bestuurders of geldschieters.

Academische vrijheid raakt iedereen. Wetenschap heeft een publieke functie. Inwoners vormen hun mening en bestuurders moeten beleid maken op basis van kennis – over klimaat, gezondheid, economie en technologie. Als onderzoekers niet vrij zijn om conclusies te trekken die politiek of economisch ongemakkelijk zijn, verliest wetenschap haar waarde. Academische vrijheid beschermt dus niet alleen wetenschappers. Ze beschermt de kwaliteit en betrouwbaarheid van kennis voor iedereen.

Wetenschap stopt bovendien niet bij nationale grenzen. Inwoners van Nederland zijn dagelijks afhankelijk van internationale kennis en samenwerking. Als academische vrijheid in andere landen wordt beperkt, kan dat ook invloed hebben op de kennis die hier wordt gebruikt voor beleid en in het publieke debat. Daarom is academische vrijheid niet alleen een nationale, maar ook een internationale kwestie.

Lees op onze themapagina over vrije en veilige wetenschap meer over waarom academische vrijheid voor iedereen belangrijk is. 

Vrijheid van meningsuiting geldt voor iedereen. Het beschermt je recht om je mening te uiten, binnen de grenzen van de wet. Een mening hoeft niet op feiten, argumenten, of wetenschappelijke kennis te zijn gebaseerd.

Academische vrijheid is veel specifieker. Het beschermt wetenschappers tegen druk van hun instelling, politici of bedrijven. Maar academische vrijheid geldt alleen in de rol van onderzoeker of docent en is verbonden aan wetenschappelijke standaarden. Een wetenschapper mag bijvoorbeeld niet bewust feiten verdraaien of data verzinnen. Dit verschil raakt dus aan de grenzen van de academische vrijheid.

Academische vrijheid is historisch vooral bedoeld om onderzoekers en docenten te beschermen tegen ongepaste druk van buitenaf – bijvoorbeeld van politici of financiers. In die zin heeft zij te maken met hun professionele verantwoordelijkheid.

Toch maken studenten ook deel uit van de academische gemeenschap. In de collegezaal moeten zij vrij zijn om vragen te stellen, standpunten te verdedigen en kritiek te uiten, zolang dat gebeurt op basis van argumenten en feiten.

Het verschil zit vooral in rol en verantwoordelijkheid: docenten dragen formele verantwoordelijkheid voor onderwijs en onderzoek. Studenten hebben niet diezelfde positie, maar wel recht op een leeromgeving waarin kritisch denken mogelijk is.

Een universiteit is geen plek waar meningsverschillen worden vermeden. Juist frictie en debat horen bij academische vorming.

Vreedzaam demonstreren is een democratisch recht. Maar valt het óók onder academische vrijheid? Daarover verschillen organisaties en experts van mening. Sommigen vinden dat protest binnen een hogeronderwijsinstelling direct raakt aan academische vrijheid. Anderen zeggen: demonstreren valt onder vrijheid van meningsuiting, niet onder academische vrijheid als professionele norm.

Een belangrijk onderscheid is het onderwerp. Gaat het protest over academisch beleid of wetenschappelijke kwesties? Dan ligt een verband met academische vrijheid voor de hand. Gaat het over bredere maatschappelijke thema’s? Dan wordt het meestal gezien als uitoefening van het algemene demonstratierecht. Deze discussie laat zien dat niet iedereen academische vrijheid op dezelfde manier uitlegt. 

In de Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek staat dat aan instellingen voor hoger onderwijs academische vrijheid in acht moet worden genomen. Dat geldt dus ook voor hogescholen.

Toch wordt het begrip vaak vooral geassocieerd met universiteiten. Dat heeft te maken met de sterke nadruk op wetenschappelijk onderzoek in het publieke debat. Hogescholen zijn praktijkgerichter georganiseerd, met meer focus op beroepsvorming en onderwijs.

Daardoor kan de beleving verschillen. In een onderwijsomgeving die sterk op organisatie en curriculum is ingericht, ervaren docenten soms minder ruimte om inhoudelijk af te wijken. Studenten zien hun opleiding bovendien vaak vooral als voorbereiding op een beroep, niet als deelname aan een wetenschappelijke gemeenschap.

Dat betekent niet dat academische vrijheid op het HBO minder belangrijk is. Het betekent wel dat deze vrijheid in verschillende instellingen anders wordt ervaren en beleefd.

Bestuurders en politici spelen een belangrijke rol. Zij bepalen wetgeving, financiering en regels binnen instellingen. Zonder duidelijke regels kan academische vrijheid gemakkelijk worden beperkt.

Maar academische vrijheid leeft niet alleen in wetten en reglementen. Zij wordt ook elke dag gemaakt – of beperkt – in collegezalen, vergaderingen en publieke debatten. Dit betekent dat mensen binnen het hoger onderwijs zich kunnen uitspreken wanneer er ongepaste druk wordt uitgeoefend op onderzoek of onderwijs. Zij kunnen gebruik maken van bestaande procedures om onafhankelijkheid te beschermen.

Mensen die niet in het HBO of WO studeren of werken kunnen het belang van onafhankelijke kennis verdedigen. Dan kunnen wetenschappers zich bezighouden met wat er leeft in de maatschappij, zonder dat zij onder druk worden gezet om alleen bepaalde kennis te ontwikkelen en te delen.