De wereld verandert. Houdt Open Science stand?

Een groep wetenschappers heeft een aantal adviezen uitgebracht over open wetenschap in tijden van crisis. Zij willen dat de Nederlandse UNESCO Commissie en UNESCO zich inzetten om de open science-beweging te beschermen tegen geopolitieke veranderingen. De Commissie herkent de zorgen van de wetenschappers en reageert.

Veel landen die lid zijn van UNESCO werken hard aan het meer ‘open’ maken van de wetenschap. Zij bouwen bijvoorbeeld open infrastructuren en zorgen dat wetenschappelijke publicaties voor iedereen gratis te lezen zijn. Maar in hun artikel wijzen de wetenschappers op een paar zaken die wetenschap juist meer gesloten maken. Deze zaken hangen samen met geopolitieke spanningen: gewapend conflict, plotselinge veranderingen in beleid, en de neiging van landen om kennis en data steeds meer als strategisch bezit te zien. Volgens het artikel raakt dit direct aan de kern van open wetenschap, dat juist uitgaat van grensoverstijgende samenwerking en vrije uitwisseling van kennis.

Wat maakt Open Science kwetsbaar? 

Een belangrijk punt in de adviezen is de afhankelijkheid van kwetsbare structuren. De wetenschappers, die aan Nederlandse en internationale instellingen werken, schrijven dat veel onderdelen van Open Science draaien op de inzet van vrijwilligers en op een klein aantal digitale platforms, waarvan sommige beheerd door Big Tech. Dat maakt het systeem gevoelig voor schokken. Wanneer financiering wegvalt, toegang wordt beperkt of samenwerking plotseling onmogelijk wordt, zijn de gevolgen groot. 

Daarmee raken deze adviezen expliciet aan academische vrijheid. De auteurs beschrijven hoe toegang tot data, platforms en samenwerkingsnetwerken bepalend is voor wie kan deelnemen aan wetenschap. Als die toegang onder druk komt te staan door geopolitieke omstandigheden, kunnen wetenschappers soms hun werk niet doen zoals ze zouden willen. Als de wetenschap in sommige landen minder open wordt, dan heeft dit dus effect op de vrijheid van onderzoek van wetenschappers overal ter wereld. Ook in Nederland. 

Wat moet er gebeuren?

Volgens de wetenschappers, onder wie leden van de UNESCO Leerstoel bij CWTS (Leiden), is het daarom nodig dat de Open Science-beweging beter voorbereid is op dit soort situaties. In het advies wordt voorgesteld dat UNESCO actiever in kaart brengt wanneer en waardoor wetenschap meer gesloten dreigt te worden. Denk aan plotselinge beleidswijzigingen, conflicten of het wegvallen van financiering en toegang tot data. Door deze signalen tijdig te verzamelen en te volgen, kan UNESCO eerder reageren en lidstaten en instellingen waarschuwen.

Daarnaast zien de auteurs een duidelijke rol voor UNESCO als platform voor uitwisseling. De organisatie kan zichtbaar maken hoe wetenschappers, bibliotheken en instellingen in verschillende landen omgaan met dreigende afsluiting van kennis, en welke oplossingen daar worden gevonden. Ook adviseren de wetenschappers dat UNESCO en nationale commissies, zoals de Nederlandse, beter uitleggen aan een breed publiek wat er op het spel staat. Als belangrijke onderzoeksdata verdwijnen of ontoegankelijk worden, gaat niet alleen wetenschappelijke kennis verloren, maar het raakt ook aan zaken als ons maatschappelijk geheugen, controleerbaarheid en vertrouwen. Juist dat verhaal verdient volgens de auteurs meer aandacht buiten de wetenschap zelf.

Reactie van de Commissie

De Nederlandse UNESCO Commissie herkent deze analyse en ziet het als haar taak om deze inzichten verder te brengen. De Commissie zal hierover in gesprek gaan met partners in wetenschap, beleid en op het UNESCO Hoofdkantoor, en zal proberen te zorgen dat de aanbevelingen uit het advies worden meegenomen in lopende en toekomstige trajecten. Open wetenschap vraagt namelijk om voortdurende aandacht – juist wanneer de wereld verandert.