Open wetenschap

Open wetenschap ('Open Science') gaat over het meer toegankelijk maken van het onderzoeksproces en de onderzoeksresultaten. Het vertrekt vanuit het idee dat wetenschap niet in een ivoren toren hoort, maar in gesprek staat met de samenleving. Op deze pagina staat waarom dit belangrijk is, wat UNESCO doet, en wat je zelf kunt doen.

Wat is open wetenschap?

Open wetenschap ('Open Science') is een manier van werken waarin onderzoekers zichtbaar maken hoe kennis tot stand komt, en waarin resultaten zo worden gedeeld dat anderen ermee kunnen werken. Het gaat dus om transparantie over keuzes en methodes, én om het delen van publicaties, data en software. Waar dat past, betekent open wetenschap ook: onderzoek doen met mensen buiten de universiteit, bijvoorbeeld via participatieve of co-creatieve vormen van onderzoek.

Vier kernwaarden van open wetenschap

  • Transparantie in het proces: onderzoeksvraag, methode, data en afwegingen van onderzoekers zijn navolgbaar. 
  • Open delen waar het kan: publicaties en data zijn vindbaar en toegankelijk, met duidelijke regels voor hergebruik (bijvoorbeeld via open licenties).
  • Kwaliteit en controleerbaarheid: anderen kunnen het onderzoek toetsen, herhalen of erop voortbouwen. Dat versterkt betrouwbaarheid en publiek vertrouwen.
  • Samen werken aan kennis: betrokkenen leveren kennis, vragen, context of data - niet als “publiek”, maar als partner. Zo worden diverse soorten kennis gebruikt.

Waarom is open wetenschap ('Open Science') belangrijk?

Onderzoek raakt vaak direct aan hoe we de samenleving inrichten. De inzichten van wetenschappers worden gebruikt in de zorg, het onderwijs, de landbouw, en vele andere sectoren. Open wetenschap zorgt dat mensen worden betrokken bij de wetenschap vóórdat conclusies vastliggen. Als verschillende groepen en ervaringen vroeg worden meegenomen, worden onderzoeksvragen scherper, blinde vlekken kleiner, en uitkomsten relevanter. Goede kennis ontstaat vaak wanneer verschillende vormen van kennis elkaar aanvullen.

Wat is een voorbeeld van het belang van open wetenschap? 

Stel: in een regio maken bewoners zich zorgen over PFAS in bodem en water. Een groep onderzoekers meet waarden en publiceert de resultaten in een academisch toptijdschrift. Maar hun artikel is alleen te lezen via een duur abonnement. En de meetdata staan in een bestand zonder uitleg. 

De gemeente wil beleid maken, journalisten willen feiten checken en bewoners willen begrijpen wat er aan de hand is. Maar ze lopen allemaal vast. 

Als onderzoek open wordt gedeeld (met open toegang, duidelijke data en heldere voorwaarden voor hergebruik), kunnen mensen vragen stellen, meepraten en betere keuzes maken. De onderzoekers zouden ook voorafgaand aan hun onderzoek al met betrokkenen kunnen praten, om te kijken of ze wel alle belangrijke context meenemen, en de juiste vragen stellen. Dat helpt vertrouwen in wetenschap te versterken.

Wat doet UNESCO, en wat doet de Nederlandse UNESCO Commissie?

UNESCO stimuleert wereldwijd een open en inclusieve wetenschapscultuur, waarin kennis als een publiek goed kan functioneren en waarin landen van elkaar leren. In 2021 namen UNESCO-lidstaten de Recommendation on Open Science aan: een internationale afspraak om wetenschap toegankelijker en inclusiever te maken.

De Nederlandse UNESCO Commissie helpt om deze afspraken naar de Nederlandse context te vertalen. Dat doet de Commissie door:

  • uit te leggen wat open wetenschap in de praktijk betekent (voor instellingen, onderzoekers en samenleving);
  • voorbeelden en discussies zichtbaar te maken en opinie uit te brengen, ook over spanningen zoals geopolitieke druk, inclusie en toegang;
  • gesprekken, workshops en ontmoetingen te organiseren waarin wetenschap en samenleving elkaar kunnen versterken;
  • en waar mogelijk aan te sluiten bij Nederlandse programma’s en netwerken die open toegang, bruikbaar datadelen en participatie ondersteunen.

De UNESCO Commissie en Open Science

Trump trekt zich terug uit UNESCO, maar VS blijft de baas over Open Science

De wereld verandert. Houdt Open Science stand?

Een brochure over Open Science

Reflectie op het Werkprogramma van Open Science NL

Diversiteit en inclusie zijn voorwaarden voor waardevolle wetenschap

Hoe helpt AI het publiek beter te betrekken bij de wetenschap?

Voor mij gaat Open Science over goede kennis maken en delen met de wereld, in alle diversiteit en met respect. Zodat wetenschap eerlijk, relevant en verbonden werkt aan het algemeen belang.

Sarah de Rijcke

− Lid Nederlandse UNESCO Commissie −

Wat kunnen onderzoekers, instellingen en maatschappelijke partners en inwoners doen?

Voor onderzoekers en docenten

  • Begin bij de vraag, niet bij de methode. Verken vroeg welke zorgen, ervaringen en waarden er leven bij mensen die met het onderwerp te maken hebben.
  • Werk samen waar het inhoudelijk iets toevoegt. Gebruik participatieve of co-creatieve aanpakken als ze het onderzoek beter maken (niet als bijlage achteraf).
  • Deel resultaten zo dat anderen ze kunnen gebruiken. Publiceer waar mogelijk open access en deel data met voldoende uitleg en heldere voorwaarden voor hergebruik.

Voor instellingen (universiteiten, hogescholen, onderzoeksorganisaties)

  • Maak samen werken aan kennis serieus onderdeel van kwaliteit. Waardeer samenwerking met maatschappelijke partners en praktijkgemeenschappen in beoordeling, tijd en loopbanen.
  • Investeer in steunstructuren. Zorg voor datastewards, repositories, en hulp bij licenties, privacy en ethiek, zodat open delen haalbaar en verantwoord is.
  • Voorkom ongelijkheid in openheid. Zorg dat open access en datadeling niet alleen lukt voor wie al geld, tijd en netwerk heeft, met name bij internationale samenwerking.

Voor maatschappelijke organisaties, scholen, overheden en inwoners

  • Breng vragen en praktijkkennis vroeg in. Help bepalen welke kennis nodig is, wat ‘bruikbaar’ is, en welke blinde vlekken onderzoekers kunnen missen.
  • Maak afspraken over rol en opbrengst. Leg vast hoe input wordt gebruikt, hoe terugkoppeling loopt, en wat een eerlijke erkenning of opbrengst is.
  • Gebruik kennis zorgvuldig. Vraag om uitleg, context en onzekerheden, en voorkom dat open resultaten worden losgetrokken van hun betekenis.

Bronnen en hulp

Internationaal

Nederland

Wat doet de Commissie nog meer voor de wetenschap?

Een vrije en veilige wetenschap

L'Oréal-UNESCO For Women in Science

Leerstoelen