Advies: Bescherm vrijheid en veiligheid wetenschappers
De academische vrijheid en de veiligheid van wetenschappers staan onder druk, zowel in Nederland als elders. De Nederlandse Unesco Commissie roept de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap daarom op de wetenschap beter te beschermen.
2. Investeer in de wetenschap
Bezuinigingen op wetenschap hebben effect op de academische vrijheid. Ten eerste doordat wanneer de rijksbijdrage per student verder afneemt,20instellingen worden gedwongen om de waarde van opleidingen in puur economische termen te bekijken. Hierdoor verdwijnen ‘kleinere’ opleidingen die belangrijk kunnen zijn voor de arbeidsmarkt en worden maatschappelijk relevante onderzoeksgebieden bedreigd.21 Ten tweede doordat onderzoekers meer afhankelijk worden van het bedrijfsleven voor financiering. Er bestaan steeds meer zorgen over de academische vrijheid van onderzoekers die veel samenwerken met commerciële partijen.22
Grootschalige bezuinigingen kunnen dus de autonomie van wetenschappers aantasten: ze zijn minder vrij om te bepalen waar zij zich op richten. En dat terwijl juist ongebonden onderzoek vaak onverwachte oplossingen voor maatschappelijke uitdagingen biedt. Zo blijkt uit het fundamentele onderzoek naar mRNA (‘boodschapper-RNA’) van onder andere Katalin Karikó en Drew Weissman, dat een cruciale bouwsteen bleek voor de ontwikkeling van COVID-19-vaccins.23 Of het sociaalwetenschappelijke werk van Sofie Marien en Marc Hooghe, dat laat zien hoe politiek vertrouwen samenhangt met burgerparticipatie. Hun inzichten zijn nu richtinggevend voor beleid rond democratische betrokkenheid.24 Het is daarom essentieel dat de wetenschap ruimte behoudt om vanuit nieuwsgierigheid en creativiteit te werken, terwijl zij actief bruggen bouwt naar maatschappelijke vraagstukken. Dit vraagt om een balans waarin zowel strategisch onderzoek als vrij onderzoek elkaar versterken en bijdragen aan duurzame ontwikkeling.
Bezuinigingen hebben ook invloed op de veiligheid van wetenschappers. Het recente verleden laat zien dat een tekort aan middelen de positie van jonge wetenschappers onzekerder maakt. Mensen met tijdelijke contracten lopen meer risico als ze kiezen voor nieuw of ongebruikelijk onderzoek en als ze zich kritisch uitspreken binnen hun eigen instelling.25 Ook zijn jonge onderzoekers met een tijdelijk contract minder geneigd om naar buiten te treden met resultaten, omdat zij kwetsbaarder zijn als ze te maken krijgen met intimidatie en haatreacties.
De minister kan bijdragen aan meer wetenschappelijke onafhankelijkheid door structurele basisfinanciering voor universiteiten en onderzoeksinstellingen te versterken. Dit zorgt ervoor dat wetenschappers meer ruimte hebben om vernieuwend en maatschappelijk relevant onderzoek te doen, zonder dat zij hun onderzoek conventioneler of ‘veiliger’ maken vanwege commerciële of politieke druk.
20 Rathenau Instituut, TWIN 2023-2029: Totale investeringen in wetenschap en innovatie (2025).
21 Ewout van der Knaap, ‘Bezuinigen op geesteswetenschappen is kortzichtig’, NRC, 29 oktober 2024; Birgit Meyer, ‘De meest radicale verbouwing van de Geesteswetenschappen ooit’, DUB (2024).
22 NOS, ‘Minister grijpt in: belangen wetenschappers openbaar na onduidelijkheid over bijbanen’, 14 november 2022. De huidige minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap werkt verder aan een richtlijn voor meer transparantie op dit vlak. Zie het tweede thema van de recente bundel Academische vrijheden in Nederland, met bijdragen van Bastiaan Starink, André Nollkaemper en Marijn Sax. Lukas M. Verburgt en Jan Willem Duyvendak (red.), Academische vrijheden in Nederland: Wat staat er op het spel? (2023).
23 World Health Organization, ‘Katalin Karikó and Drew Weissman were jointly awarded the Nobel Prize in Physiology or Medicine 2023’, 15 december 2023.
24 Sofie Marien en Marc Hooghe, ‘Does political trust matter? An empirical investigation into the relation between political trust and support for law compliance’, European Journal of Political Research (2011) 50: 267-291.
25 Casual Academy, Casualisation in Dutch Academia (2022). Een peiling van de Jonge Akademie wees uit dat startende wetenschappers vaker kiezen voor ‘veilige’ thema’s. De Jonge Akademie, Geïnformeerde keuzes: een onderzoek naar inspraak bij wetenschapsbeleid (2024) pp. 23-24. Over de sociale veiligheid van wetenschappers in kwetsbare posities publiceerde het Landelijk Netwerk Vrouwelijke Hoogleraren een rapport: Harassment in Dutch academia: Exploring manifestations, facilitating factors, effects and solutions (2019).