‘Het verschil maken’ - Jaarverslag Nederlandse UNESCO Commissie 2025

Communicatie en informatie vormen de basis van democratische samenlevingen. Vanuit het perspectief van UNESCO zijn vrije toegang tot informatie, onafhankelijke journalistiek en bescherming van journalisten onmisbare voorwaarden voor vrede, mensenrechten en duurzame ontwikkeling. Zonder betrouwbare informatie kunnen burgers geen geïnformeerde keuzes maken, groeit wantrouwen en komt de democratische rechtsstaat onder druk te staan.

Binnen die visie staat persvrijheid centraal. UNESCO benadrukt dat een vrije pers niet alleen machthebbers controleert, maar ook een publieke taak vervult: het zichtbaar maken van maatschappelijke problemen, conflicten, ongelijkheid en desinformatie. Tijdens World Press Freedom Day 2025 stelde UNESCO dat “alleen via journalistiek het volledige beeld zichtbaar wordt”. Tegelijkertijd waarschuwde de organisatie voor de wereldwijde verslechtering van de persvrijheid en de toenemende druk op onafhankelijke media.

Nederland steeg in de wereldwijde persvrijheidsindex van Reporters Without Borders weliswaar van de vierde naar de derde plaats. Maar de organisatie kwalificeerde de wereldwijde stand van de persvrijheid voor het eerst sinds het bestaan van de index als een ‘difficult situation’. 

De actualiteit van 2025 laat zien hoe kwetsbaar persvrijheid wereldwijd is. Volgens cijfers van de International Federation of Journalists kwamen in 2025 wereldwijd 128 journalisten en mediaprofessionals om het leven tijdens hun werk. De meeste slachtoffers vielen in conflictgebieden zoals Gaza, Soedan en Oekraïne, maar ook in landen waar criminaliteit, corruptie en politieke intimidatie journalisten bedreigen, zoals Mexico en Peru. 

Dat raakt aan het tweede cruciale thema: persveiligheid. Persvrijheid kan alleen bestaan wanneer journalisten veilig hun werk kunnen uitvoeren — fysiek, digitaal en juridisch. UNESCO coördineert daarom wereldwijd initiatieven rond de bescherming van journalisten, de bestrijding van straffeloosheid en de monitoring van geweld tegen de pers. Via het UN Plan of Action on the Safety of Journalists probeert de organisatie overheden aan te zetten tot betere bescherming en vervolging van daders. Audrey Azoulay, directeur-generaal van UNESCO, benadrukte herhaaldelijk dat straffeloosheid voor geweld tegen journalisten niet mag worden getolereerd, omdat dit het zwijgen oplegt aan onafhankelijke verslaggeving en daarmee aan de samenleving als geheel.

Ook technologische ontwikkelingen brengen nieuwe uitdagingen met zich mee. UNESCO waarschuwde dat kunstmatige intelligentie, sociale media en digitale manipulatie de verspreiding van desinformatie versnellen en het vertrouwen in onafhankelijke media kunnen ondermijnen. Tegelijkertijd krijgen journalisten steeds vaker te maken met online bedreigingen, digitale surveillance en haatcampagnes. Vooral vrouwelijke journalisten worden disproportioneel getroffen door online intimidatie.